اقتصاد سياسی ايران

نسخه مناسب چاپ

  افق نامعلوم بانكداري الكترونيكي در ايران

اين روزها توسعه دسترسي به شبكه اينترنت، انقلابي را در زمينه ارتباطات “يك به يك” و “يك به چند” در همه نقاط دنيا ايجاد كرده است. به جرا‡ت مي‌توان گفت كه جهان هيچگاه شاهد چنين شتابي براي استفاده از يك پديده علمي نبوده است. دسترسي تعداد قابل توجهي از مردم به شبكه جهاني اينترنت و گسترش ارتباطات الكترونيك بين افراد و سازمان‌هاي مختلف از طريق دنياي مجازي، بستري مناسب براي برقراري مراودات تجاري و اقتصادي فراهم كرده است و تجارت الكترونيك و بانكداري الكترونيك را مي‌توان از تبعات گسترش و نفود آن دانست. ‌
براساس گزارش تحقيقاتي مؤسسه Data Monitor (از مراكز برجسته تجزيه و تحليل اطلاعات بانكداري در اروپا) آمار استفاده‌كنندگان از سيستم بانكداري الكترونيك در هشت كشور فرانسه، آلمان، ايتاليا، هلند، اسپانيا، سوئد، سوييس و انگليس از 5/4 ميليون نفر در سال 1999 به حدود 22 ميليون نفر در سال 2004 رسيده است. در سال 2005 نيز بيش از 75 درصد شركت‌هاي فعال در كشورهاي توسعه يافته حداقل از يكي از خدمات بانكداري الكترونيك استفاده كرده‌اند.‌
از سوي ديگر، با توجه به روش‌‌هاي سنّتي موجود در بانك‌هاي كشورمان و نارسايي اين روش‌ها در ارايه خدمات جديد، تهيه زيرساخت‌هاي مورد نياز در بانك‌ها از ضرورياتي است كه خوشبختانه مورد توجه مسئوولان امر قرار گرفته است و فعاليت‌هاي گسترده‌اي در سيستم بانكي كشور براي ارايه بانكداري الكترونيك و ديگر خدمات نوين بانكي انجام شده است. ‌
ناگفته نماند براي شناخت هر پديده‌ي لازم است ابتدا تعريف مشخصي از آن پديده و عوامل و متغيرهاي مرتبط با آن ارايه كرد. براي بانكداري الكترونيك، تعاريف گوناگوني ارايه شده كه مي‌توان به تعاريفي از جمله: فراهم آوردن امكان دسترسي مشتريان به خدمات بانكي با استفاده از واسطه‌هاي ايمن و بدون حضور فيزيكي، استفاده مشتريان از اينترنت براي سازمان‌دهي، آزمايش و يا انجام تغييرات در حساب‌هاي بانكي خود و يا سرمايه‌گذاري در بانك‌ها براي ارايه عمليات و سرويس‌هاي بانكي و در نهايت ارايه مستقيم خدمات و عمليات بانكي جديد و سنّتي به مشتريان از طريق كانال‌هاي ارتباطي متقابل الكترونيك را برشمرد. ‌با وجود اين، بانكداري الكترونيك شامل سيستم‌‌هايي است كه مشتريان مؤسسات مالي را قادر مي‌سازد تا در سه سطح اطلاع‌رساني، ارتباط و تراكنش از خدمات و سرويس‌هاي بانكي استفاده كنند؛ به طوري كه در بحث اطلاع رساني به عنوان ابتدايي‌ترين سطح بانكداري اينترنتي، بانك اطلاعات مربوط به خدمات و عمليات بانكي از طريق شبكه‌هاي عمومي يا خصوصي معرفي مي‌شود. در رابطه با ارتباطات نيز ريسك اين سطح در بانكداري الكترونيك بيشتر از شيوه سنّتي است.
تراكنش هم متناسب با نوع اطلاعات و ارتباطات خود، از بالاترين سطح ريسك برخوردار بوده و بايد سيستم امنيتي قوي بر آن حاكم باشد. در اين سطح، مشتري در يك ارتباط متقابل قادر است عملياتي چون پرداخت صورتحساب، صدور چك، انتقال وجه و افتتاح حساب را انجام دهد.
شايان ذكر است برحسب امكانات و نيازهاي بازار، بانكداري الكترونيك در زيرشاخه‌ها و انواع مختلفي ارايه مي‌شود، از جمله بانكداري اينترنتي، بانكداري مبتني بر تلفن همراه و فن‌آوري‌هاي مرتبط با آن همچنين مي‌توان بانكداري مبتني بر پايانه‌هاي فروش بانكداري مبتني بر شعبه‌هاي الكترونيكي را از اين جمله برشمرد.‌

مزاياي بانكداري الكترونيك
مزاياي بانكداري الكترونيك را مي‌توان از دو جنبه مشتريان و مؤسسات مالي مورد توجه قرار داد. از ديد مشتريان مي‌توان به صرفه‌جويي در هزينه‌ها، صرفه‌جويي در زمان و دسترسي به كانال‌هاي متعدد براي انجام عمليات مختلف بانكي را نام برد. ‌
از ديدگاه مؤسسات مالي، مي‌توان به ويژگي‌هايي چون ايجاد و افزايش شهرت بانك‌ها در ارايه نوآوري، حفظ مشتريان عليرغم تغييرات مكاني بانك‌ها، ايجاد فرصت‌ براي جست‌وجوي مشتريان جديد در بازارهاي هدف، گسترش محدوده جغرافيايي فعاليت و برقراري شرايط رقابت كامل اشاره كرد. براساس تحقيقات مؤسسه Data Monitor مهمترين مزاياي بانكداري الكترونيك عبارتند از: تمركز بر كانال‌هاي توزيع جديد، ارايه خدمات اصلاح شده به مشتريان و استفاده از راهبردهاي تجارت الكترونيك.
البته مزاياي بانكداري الكترونيك از ديدگاه‌هاي كوتاه‌مدت، ميان مدت و بلندمدت نيز قابل بررسي است. رقابت يكسان، نگهداري و جذب مشتري از جمله مزاياي بانكداري الكترونيك در كوتاه‌مدت (كمتر از يكسال) هستند. در ميان‌مدت (كمتر از 18 ماه)، مزاياي بانكداري الكترونيك عبارتند از: يكپارچه‌سازي كانال‌هاي مختلف‌، مديريت اطلاعات، گستردگي طيف مشتريان، هدايت مشتريان به سوي كانال‌هاي مناسب با ويژگي‌هاي مطلوب و كاهش هزينه‌ها. كاهش هزينه پردازش معاملات، ارايه خدمات به مشتريان بازار هدف و ايجاد درآمد نيز از جمله مزاياي بانكداري الكترونيك در بلندمدت هستند.
بانكداري الكترونيكي در ايران نيز با نظام‌هاي مكانيزه بانكي كه تعاملات درون سيستمي را سامان‌دهي مي‌نمود، آغاز شد. در اين راستا، سيستم‌هاي پردازش تعاملات در زمينه‌‌هاي نگهداري حساب‌ها، انجام تعاملات روزانه و نيز امور مربوط به حسابداري و مالي در بانك‌ها به كارگرفته شده است. ‌
دستگاه‌هاي خودپرداز از ديگر فن‌آوري‌هايي بود كه در نظام بانكداري ايران به كار گرفته شد. امروزه تقريباً كليه بانك‌ها از اين سيستم‌ها در ارايه خدمات به مشتريان به صورت شبانه‌روزي استفاده مي‌كنند. همچنين استفاده از دورنگار )Fax( جهت انتقال اسناد مالي و تسريع در ارايه خدمات به مشتريان در زمينه‌هاي وصول چك، نقل و انتقالات مالي مشتريان و نيز ارتباط بين شعب، مورد بهره‌برداري قرار گرفته است. شبكه‌هاي LAN و WAN نيز توانسته‌اند در ارتباط درون شعب و نيز بين شعب و بخش‌هاي مختلف بانك مؤثر واقع شده و ارتباطات را كاراتر وسريع‌تر برقرار نمايند. ‌
ارايه خدمات به مشتريان از طريق تلفن و يا دريافت صورت حساب از طريق نمابر و اينترنت نيز به تدريج در بانك‌هاي ايران رايج گرديده است.
به طور كلي، اقدامات انجام شده در زمينه بانكداري الكترونيكي در ايران را مي‌توان در مواردي همچون كارت‌هاي بانكي، سويفت )SWIFT(، شتاب (شبكه‌هاي تبادل اطلاعات بانكي)، مهتاب (مركز هماهنگي تبادل اطلاعات بين بانكي)، VSAT ‌‌(خط ارتباطي ماهواره‌اي بانكداري الكترونيكي در ايران) برشمرد. با وجود اين، همچنان تا رسيدن به مقصد و جبران زمان از دست رفته راه درازي در پيش است. در اين راه توجه به برخي فعاليت‌ها و سرعت بخشيدن به آنها مي‌تواند در كوتاه نمودن اين مسير مؤثر واقع شود. به عنوان مثال، ارايه آموزش‌هاي لازم شامل دو گروه الف) كساني كه خدمات خود را از طريق سيستم الكترونيكي ارايه نمايند و ب) كساني كه از اين سيستم استفاده و در واقع كاربران آن هستند، ضروري مي‌باشد. همچنين ترويج فرهنگ مناسب استفاده از ابزارها و خدمات با استفاده از رسانه‌هاي همگاني و تابلوهاي تبليغاتي، همراه ايجاد نگرش كلان در ميان تصميم‌گيران، برنامه‌ريزان، و دست‌اندركاران اين فعاليت بايد در دستور كار واقع شود.
يادداشت: براي تهيه اين مقاله از چندين كتاب نظير انتقال الكترونيكي وجوه و بانكداري الكترونيكي، بررسي دستاوردهاي سيستم بانكي در ارايه خدمات بانكداري و بانكداري الكترونيك بانك مركزي استفاده شده است.